गर्भधारणेनंतर प्रत्येक आई-बाबांच्या मनात एक प्रश्न येतो , आपल्या बाळासाठी हे संस्कार करायचे आहेत, पण ते घरी होऊ शकतात का? पंडितजींना घरी बोलावता येईल का? मंदिरात जाणे आवश्यक आहे का?
या प्रश्नाचे उत्तर आपल्या वैदिक परंपरेत अगदी स्पष्ट आहे. गृह्यसूत्रांमध्ये, म्हणजेच घरगुती विधींचे मार्गदर्शन करणाऱ्या प्राचीन ग्रंथांमध्ये, घरी गर्भसंस्कार पूजा करण्याचीच प्रथा सांगितली आहे. हे संस्कार मंदिरासाठी नाहीत , ते घरट्यासाठी आहेत, कुटुंबासाठी आहेत, त्या जागेसाठी आहेत जिथे बाळ जन्म घेणार आहे.
गर्भसंस्कार पूजा म्हणजे गर्भावस्थेत बाळावर केले जाणारे संस्कार. वेदांच्या दृष्टीने बाळाचे शिक्षण जन्मानंतर नाही तर जन्माआधीच सुरू होते. आई जे अनुभवते, जे ऐकते, जे विचार करते , त्याचा थेट परिणाम गर्भातील बाळाच्या मन, बुद्धी आणि शरीरावर होतो.
गर्भसंस्कारात दोन प्रमुख विधी येतात:
पुंसवन संस्कार , गर्भावस्थेच्या दुसऱ्या किंवा तिसऱ्या महिन्यात केला जाणारा संस्कार
सीमंतोन्नयन संस्कार , सहाव्या किंवा सातव्या महिन्यात केला जाणारा संस्कार
हे दोन्ही संस्कार आईच्या घरी, तिच्या स्वतःच्या जागी होतात. कारण या विधींचा उद्देश केवळ पूजा नाही , तर घरी गर्भसंस्कार पूजा करून त्या घराचे, त्या कुटुंबाचे वातावरण पवित्र करणे हा आहे, जेणेकरून बाळ ज्या जागेत विकसित होत आहे ती जागा देवाच्या कृपेने भरलेली असेल.
आश्वलायन गृह्यसूत्र आणि पारस्कर गृह्यसूत्र हे दोन्ही महत्त्वाचे ग्रंथ घरगुती संस्कारांचे मार्गदर्शन करतात. या ग्रंथांमध्ये स्पष्टपणे सांगितले आहे की गर्भसंस्कार पूजा हे गृहकर्म आहेत , घराचे कर्म. ते घरातच होतात, गृहिणीच्या उपस्थितीत, घराच्या अग्नीसमोर.
या ग्रंथांमध्ये सांगितलेल्या प्रत्येक विधीचे स्थान म्हणजे गृहाचे मध्यभाग, ब्रह्मस्थान. जिथे कुटुंब एकत्र येते, जिथे घराची ऊर्जा केंद्रित असते, त्याच जागी हे संस्कार होतात.
आईला मानसिक आणि आध्यात्मिक आधार मिळतो
गर्भावस्था हा स्त्रीच्या जीवनातील अत्यंत संवेदनशील काळ आहे. या काळात ती जिथे सर्वात सुरक्षित आणि शांत वाटते , ती जागा म्हणजे तिचे घर. घरी गर्भसंस्कार पूजा केल्यावर आईला बाहेर जाण्याचा ताण नसतो. ती आपल्या कुटुंबाच्या मध्ये, आपल्या वातावरणात असते. या शांततेचा थेट परिणाम बाळावर होतो.
घराचे वातावरण पवित्र होते
पुंसवन किंवा सीमंतोन्नयन विधी घरात झाल्यावर त्या घराचे वातावरण बदलते. मंत्रांचे उच्चारण, हवनाचा धूर, दीपाची ज्योत, हे सर्व घराच्या प्रत्येक कोपऱ्यात पसरतात आणि ती जागा देवाच्या उपस्थितीने भरून जाते.
कुटुंब एकत्र असते
घरी विधी केल्यावर आजी, आजोबा, नातेवाईक , सगळे असतात. या प्रत्येकाची उपस्थिती, त्यांची आशीर्वादाची भावना, त्यांचे प्रेम, हे सर्व त्या विधीचे एक अंग बनते. बाळाला जन्माआधीच कुटुंबाच्या प्रेमाचा स्पर्श मिळतो.
| महिना | संस्कार | उद्देश |
| दुसरा किंवा तिसरा | पुंसवन संस्कार | बाळाच्या वाढीसाठी आणि गर्भरक्षणासाठी |
| सहावा किंवा सातवा | सीमंतोन्नयन संस्कार | आईच्या मानसिक आरोग्यासाठी आणि बाळाच्या आरोग्यासाठी |
दोन्ही संस्कार घरी होऊ शकतात. दोन्हींसाठी पंडितजी घरी येतात, सर्व साहित्य आणतात, आणि विधी पूर्ण शास्त्रानुसार होतात.
सोपी गर्भसंस्कार पूजा करण्यासाठी काही गोष्टी आधी लक्षात ठेवणे आवश्यक आहे:
घर स्वच्छ ठेवा , विशेषतः ज्या खोलीत पूजा होणार आहे ती खोली व्यवस्थित असावी
पूर्व दिशेला बसण्याची व्यवस्था असावी , पूर्व दिशा शुभ आणि सूर्याची दिशा आहे
पंडितजींना आधी सांगा , मुहूर्त, साहित्य, आणि विधीचा कालावधी याबद्दल आधी बोलणे करा
कुटुंबातील सदस्यांना उपस्थित राहण्यास सांगा , हे संस्कार कुटुंबाचे असतात
आई-वडिलांनी त्या दिवशी कांदा-लसूण खाणे टाळावे
घरच्या घरी पुंसवन संस्कार करणे म्हणजे त्या बाळासाठी, त्या घरात, त्या कुटुंबाच्या साक्षीने पहिला आध्यात्मिक सोहळा साजरा करणे. हा एक सोपी गर्भसंस्कार पूजा स्वरूपातील विधी आहे जो योग्य मार्गदर्शनाने सहज करता येतो.
पुंसवन संस्कार हा गर्भावस्थेच्या तिसऱ्या महिन्यात होतो , बाळाची मज्जासंस्था घडत असताना. या काळात जे मंत्र उच्चारले जातात, जे वातावरण निर्माण केले जाते, त्याचा बाळाच्या विकासावर थेट परिणाम होतो असे शास्त्र सांगते.
हे घरी केल्यावर त्या घराला एक विशेष अर्थ मिळतो, ते घर नुसते राहण्याचे ठिकाण राहत नाही, ते बाळाच्या पहिल्या संस्काराचे साक्षीदार बनते.
